นอกจากความเป็นศิลปะแล้ว หมากล้อมยังมีลักษณะพิเศษที่แตกต่างจากศิลปะอื่นๆ คือ ยังครอบคลุมถึงศาสตร์สาขาต่างๆ อาทิ ยุทธศาสตร์ อีกนัยหนึ่งว่า
หมากล้อมคือยุทธศาสตร์ เนื่องจากเป็นการรบประชันกำลังของกองทัพหมากดำและหมากขาว ในการช่วงชิงครอบครองชัยภูมิขนาด 361 ตารางเมตร โดยที่ต่างฝ่ายต่างมีกำลังทหารเท่ากัน และไม่มีฝ่ายใดอยู่ในสภาวะที่ได้เปรียบและเสียเปรียบก่อนการประจัญบานดัง นั้น ตลอดช่วงประวัติศาสตร์อันยาวนานของจีนที่ผ่านมา จึงมีนักการทหารจำนวนนับไม่ถ้วนหลงใหลในเกมหมากล้อมรวมทั้ง จอมพล เฉินอี้ แม่ทัพแห่งพรรคคอมมิวนิสต์จีน ผู้ปลุกกระแสให้หมากล้อมเป็นที่นิยมแพร่หลายในประเทศจีนอีกครั้ง นับตั้งแต่ศตวรรษเป็นต้นมา
หมากล้อมคือคณิตศาสตร์ เนื่องจากความสำคัญของเม็ดหมากและความได้เปรียบเสียเปรียบของกองกำลังหมากบน กระดานศึก แม้กระทั่งการพลิกแพลงของรูปเกมตลอดการแข่งขัน ล้วนคิดคำนวณด้วยหลักการคณิตศาสตร์ว่าครอบครองพื้นที่ได้เท่าใด ฝ่ายใดได้สัดส่วนที่มากกว่า และจบการแข่งขันไปด้วยการชนะไปกี่แต้ม กี่เม็ด หรือ กี่จุด ซึ่งหากจะมองว่าการเล่นหมากล้อมเปรียบเสมือนการแก้โจทย์คณิตศาสตร์ในช่วงสุด ท้ายของเกมก็ว่าได้ โดยที่ก่อนจะถึงช่วงเวลานั้น แต่ละฝ่ายต้องเร่งทำคะแนนให้ได้มากกว่าอีกฝ่ายหนึ่ง
กล่าวกันว่า หมากรุกคอมพิวเตอร์ที่สามารถเอาชนะนักหมากรุกชาวแชมป์โลกและเดินหมากได้เร็ว จนเป็นที่ตลึงของผู้คน หากนำมาใช้เดินหมากล้อมละก็ กว่าจะวางหมากได้สักเม็ดต้องใช้เวลาที่เนิ่นนาน
หมากล้อมเป็นการละเล่นที่เก่าแก่ที่สุดก็ว่าได้ขณะที่คอมพิวเตอร์เป็นผล สำเร็จแห่งวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสมัยใหม่ ดูเหมือนทั้งสองสิ่งไม่น่าจะเกี่ยวข้องกันเลย แต่เพราะความต่างมีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับคณิตศาสตร์จึงเชื่อมโยงให้ หมากล้อมและคอมพิวเตอร์รวมเป็นส่วนเดียวกันได้ เช่น การจดบันทึกและการจัดเก็บรูปเกมของหมากในแต่ละกระดาน การแข่งขันด้วยคอมพิวเตอร์ รวมทั้งผู้แข่งขันทั้งสองฝ่ายสามารถประชันเม็ดหมากโดยผ่านทางจอคอมพิวเตอร์ แทนที่จะต้องมานั่งประจันหน้าเข้าหากัน ซึ่งเหตุการณ์เหล่านี้ไม่ใช่เรื่องแปลกใหม่สำหรับวงการหมากล้อมอีกเป็นต้นไป การพัฒนาทางคอมพิวเตอร์จึงเป็นส่วนช่วยเผยแพร่หมากล้อมในวงกว้าง ในขณะที่หมากล้อมก็ได้เสริมเติมศักยภาพการทำงานของคอมพิวเตอร์ให้เป็นสมองกล ที่มีความ ”ปราดเปรื่อง” ยิ่งขึ้น ถึงแม้ว่าจะไม่ใช่เครื่องพิสูจน์แต่ก็เป็นเครื่องชี้วัดอย่างหนึ่งที่มีนำ หนักพอสมควร
หมากล้อมคือปรัชญาและแนวคิด ในระหว่างที่เดินหมากแน่นอนว่า นักหมากล้อมย่อมเกิดความขัดแย้งทางความคิดระหว่าง ความได้เปรียบของหมากและกำลังของเม็ดหมาก ความได้เปรียบของเม็ดหมากและกำลังของเม็ดหมาก การโจมตีและการรักษาพื้นที่ครอบครอง การครองพื้นที่ในสัดส่วนที่ใหญ่และเล็ก เป็นต้น ซึ่งเป็นความขัดแย้งที่มีการเคลื่อนไหวและเปลี่ยนแปลงตามเกมหมากที่เดินรุด หน้าต่อไป เพราะฉะนั้น บนกระดานหมากที่ทุกคนเห็นว่าเม็ดหมากแต่ละเม็ดที่ถูกหยิบวางลงนั้นอยู่ใน สภาพที่แน่นิ่ง แต่แท้จริงแล้วในความสงบนิ่งมีการเปลี่ยนแปลงและเคลื่อนไหว ซึ่งเกิดจากปัจจัยและเงื่อนไขที่ส่งผลให้รูปหมากเกิดการเปลี่ยนแปลง อาทิ การรุกโจมตี การรักษาพื้นที่ครอบครองและการต้านรับกองกำลังฝ่ายตรงข้าม สิ่งเหล่านี้ล้วนผันเปลี่ยนเคลื่อนไหวเหมือนสายน้ำที่ไหลรินอย่างต่อเนื่อง นักหมากล้อมที่มีไหวพริบเชาว์ปัญญา และช่างสังเกตย่อมเห็นถึงความเปลี่ยนแปลงที่ซ่อนเร้นอยู่บนกระดานหมาก ทำให้มีโอกาสกำชัยชนะได้มากกว่า และไต่ขั้นขึ้นเป็นยอดเซียนหมากแห่งพิภพหมากล้อม
ชาวตะวันออกและชาวตะวันตกมีความแตกต่างในรายละเอียดย่อยเกี่ยวกับความเข้าใจ ในหมากล้อมอยู่ไมน้อย ซึ่งส่วนใหญ่เกิดจากระบบความคิดในวัฒนธรรมที่แตกต่างกันซึ่งหยั่งรากลึกจน กลายเป็นความเคยชิน นั่นคือ ชาวตะวันตกมักพยายามค้นหาคำตอบและหลักเหตุผลอย่างถึงที่สุด เพื่อให้ได้คำอธิบายที่สมบูรณ์แบบที่สุดจึงพยายามมองเห็นว่าควรวางเม็ดหมาก ตำแหน่งใดถึงจะดีที่สุด ขณะที่ชาวตะวันออกส่วนใหญ่ยึดหลักแนวทางสายกลาง เมื่อต้องเผชิญหน้ากับเกมหมากที่มีความไม่ชัดเจน ไม่อาจมองและคาดสถานการณ์ล่วงหน้าได้ และหาตำแหน่งการวางหมากที่ดีที่สุดไม่พบ การเดินหมากในจุดที่คิดว่าน่ามีความสำคัญรองลงมา หรือในตำแหน่งที่พอใช้ได้ และ สามารถควบคุมเกมได้ นับว่าเป็นการตัดสินใจที่ดีทีเดียว
หมากล้อมคือศิลปะการชิงชัย ลักษณะของเม็ดหมากทั้งหมดบนกระดาน ความงามและประสิทธิภาพสูงสุดของการจัดวางรูปหมากและแนวความคิดในการวางหมาก ทุกเม็ด ล้วนดึงดูดความสนใจของทั้งผู้เล่นและผู้ชมในฐานะที่เป็นความงามทางศิลปะ แต่เป้าหมายที่สูงสุดที่แท้จริงไม่ใช่เพื่อการชื่นชม หากแต่เพื่อกำชัยชนะเป็นสิ่งสำคัญซึ่งจะเพิ่มความหมายของเม็ดหมากให้สมบูรณ์ ยิ่งขึ้น กล่าวโดยตรงก็คือ แพ้ชนะคือเครื่องมือตัดสินความแข็งแกร่งและความอ่อนแอ ของรูปหมากทั้งกระดาน
ฝ่ายชนะชนะได้เพราะการสูญเสียของฝ่ายพ่ายแพ้ นักหมากล้อมที่สามารถก้าวขึ้นมาอยู่ในระดับแนวหน้าและมีชื่อเสียงอยู่ใน ระดับหนึ่งล้วนเคยลิ้มลองรสชาติแห่งความพ่ายแพ้มานับไม่ถ้วน และได้ย่างกรายผ่านเส้นทางของการแพ้ชนะมาอย่างล้มลุกคลุกคลาน จนกระทั่งจิตใจถูกขัดเกลาให้เข้มแข็งและเด็ดเดี่ยว
ในสังคมปัจจุบันที่แสวงหาความยุติธรรมและความเสมอภาค หมากล้อมถือว่าเป็นการชิงชัยที่มีคุณสมบัติดังกล่าวอย่างครบถ้วนและเป็น เสน่ห์ของหมากล้อมโดยแท้ เนื่องจากกระดานหมากล้อมวางหันด้านหน้าขึ้นบน เปิดกว้างให้ผู้เล่นเลือกหาตำแหน่งและหยิบวางเม็ดหมากได้ตามความต้องการโดย ที่หมากทุกเม็ดจะถูกวางลงบนกระดาษล้วนมีคุณค่าและความเสมอภาคที่เท่าเทียม กัน ส่วนหมากเม็ดใดจะแสดงประสิทธิภาพได้มากกว่าขึ้นอยู่กับผลการวางหมาก ดั่งคำเปรียบเปรยที่ว่า “หมากล้อม คือ การชิงชัยเพื่อแสวงหาพื้นที่ที่จะดำรงอยู่” ซึ่งหากนำมาเปรียบเทียบกับคนเรา นั่นก็คือคนเราเกิดมาในสภาพเงื่อนไขที่เท่าเทียมกัน มีโอกาสที่เท่ากัน ส่วนใครจะประสบความสำเร็จมากน้อยเพียงใดอยู่ที่ผลการกระทำในภายหลัง
แม้ว่าหมากล้อมยังไม่ได้บรรจุให้เป็นรายการแข่งขันในกีฬาโอลิมปิก แต่ก็เต็มไปด้วยความท้าทายและความมีชีวิตชีวาในการที่เป็นเกมแข่งขันอย่าง หนึ่ง ผู้ที่เฝ้าดูการเดินหมาก ฟังคำบรรยายและคำชี้แนะรู้หลักการ แต่ไม่ลงมือฝึกฝนไม่เคยประชันฝีมือในการแข่งขันจริงก็ยากที่จะเล่นหมากล้อม ได้ดี เช่นเดียวกัน ผู้ที่เฝ้าชมการแข่งขันหมากล้อม หากเล่นหมากล้อมไม่เป็น ก็คงไม่เข้าใจและไม่สนุกกับการแข่งขันแตกต่างจากกีฬาบางประเภท เช่นยิมนาสติก ฟุตบอล ว่ายน้ำ กระโดดสูง ยิงธนู ฯลฯ ที่มแว่าผู้ชมจะเล่นกีฬาดังกล่าวไม่เป็นก็ยังคงสนุกสนานกับการเชียร์อยู่รอบ ขอบสนามได้อย่างจุใจ
นอกจากนนี้ หมากล้อมยังถูกขนานนามให้เป็น “สื่อการเสวนา” ที่ผู้เล่นทั้งสองฝ่ายสามารถพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันได้ในระหว่างการ เดินหมาก ปัจจุบันแม้ว่าเทคโนโลยีการสื่อสารจะพัฒนาอยู่ตลอดเวลาและมีความทันสมัยขึ้น ทุกขณะ การสื่อสารโดยผ่านทางคอมพิวเตอร์และโทรสารได้ย่นระยะทางระหว่างกัน และ ย่อโลกใบนี้ให้เล็กลง แต่เครื่องมือเหล่านี้ไม่ใช่เหตุผลที่คนเราไม่ต้องเจอะเจอพบหน้าคร่าตากัน อีกแล้ว เพราะมนุษย์ยังต้องการเห็นหน้าซึ่งกันและการสื่อสารกันโดยตรง ซึ่งหมากล้อมเป็นสื่อกลางที่ดีอย่างหนึ่งที่ได้เสริมสร้างมิตรภาพระหว่าง เพื่อนมนุษย์ด้วยกันมานับไม่ถ้วนแล้ว และที่ผ่านมามีคู่ปรับหมากล้อมหลายคู่ที่กลายเป็นกัลยานมิตรต่อกัน จากการที่ได้มีโอกาสปะทะฝีมือเม็ดหมากระหว่างกัน หากมองในภาพกว้างจะเห็นว่าแนวโน้มของโลกกำลังจะเห็นว่าแนวโน้มของโลกกำลัง ก้าวสู่การแลกเปลยี่นของวัฒนธรรมตะวันออก กับ วัฒนธรรมตะวันตก และหยิบเก็บส่วนดีของอืกวัฒนธรรมหนึ่งมาเติมเต็มให้กับวัฒนธรรมของตน ซึ่งหมากล้อมก็สามารถแสดงบทบาทการเป็นสื่อกลางในการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมได้ดี ดังเห็นได้จากชาวตะวันตกที่รักในศิลปะหมากล้อมสามารถเรียนรู้และเข้าใจความ เป็นชาวตะวันออกโดยผ่านแนวความคิดและปรัชญาที่สอดแทรกอยู่ในหมากล้อม ด้วยความหลากหลายของหมากล้อม ทำให้หมากล้อมเป็นมากกว่าศิลปะ กีฬา หรือศาสตร์สาขาใดสาขาหนึ่ง จึงเป็นสาเหตุที่ว่าเหตุใดหมากล้อมจึงลุ่มลึกและมีเสน่ห์ชวนค้นหา
โดย มร. หัว หยี่ กัง
ผู้อำนวยการศูนย์อบรมและศึกษาหมากล้อม สมาคมหมากล้อม
แห่งประเทศสาธารณรัฐประชาชนจีน
ความคิดเห็น